Hoe een ziekenhuisbacterie antibiotica buiten de deur houdt

Onderzoekers van de Universiteit van Genève hebben ontdekt hoe de ziekenhuisbacterie Pseudomonas aeruginosa zichzelf binnen korte tijd kan beschermen tegen een van de laatste beschikbare antibiotica voor ernstige infecties. Een klein eiwit blijkt de toegang tot de bacterie vrijwel onmiddellijk te kunnen blokkeren, waardoor het antibioticum minder goed kan werken. De ontdekking is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

Antibioticaresistentie vormt wereldwijd een groeiend probleem, vooral bij bacteriën die verantwoordelijk zijn voor moeilijk behandelbare ziekenhuisinfecties. Een van deze bacteriën is Pseudomonas aeruginosa, die onder andere longinfecties, wondinfecties en infecties bij kwetsbare patiënten kan veroorzaken.

Voor ernstige infecties met deze bacterie wordt soms het antibioticum imipenem gebruikt. Dit behoort tot de carbapenems, een groep krachtige antibiotica die vaak worden ingezet wanneer andere behandelingen onvoldoende werken.

Onderzoekers hebben nu ontdekt dat de bacterie over een bijzonder snel verdedigingsmechanisme beschikt waarmee zij kan voorkomen dat imipenem de bacteriële cel binnendringt.

Klein eiwit sluit toegang tot antibioticum af

Om een bacterie te bestrijden, moet een antibioticum eerst door de beschermende buitenlaag van de bacteriële cel kunnen dringen.

Imipenem gebruikt hiervoor een specifiek kanaal in de bacteriewand, een zogenoemd porine met de naam OprD.

Het onderzoeksteam onder leiding van Karl Perron ontdekte dat een klein eiwit, PtrA genaamd, zich aan hetzelfde eiwitcomplex kan verbinden en de ingang van dit kanaal kan blokkeren.

Hierdoor kan het antibioticum de bacterie moeilijker binnendringen, zelfs wanneer het OprD-kanaal nog gewoon aanwezig is.

De onderzoekers noemen dit verschijnsel adaptieve impermeabiliteit, oftewel een aanpasbare ondoordringbaarheid van de bacteriële celwand.

De onderzoekers ontdekten dat dit in twee opeenvolgende fasen gebeurt.

Eerste fase: onmiddellijke blokkade

Het eiwit PtrA wordt geactiveerd en blokkeert de bestaande OprD-kanalen, waardoor imipenem moeilijker toegang krijgt tot de bacteriële cel.

Tweede fase: langdurigere bescherming

De bacterie vermindert vervolgens geleidelijk de aanmaak van OprD-kanalen. Daardoor blijven er minder toegangspoorten over waarlangs het antibioticum de bacterie kan bereiken.

Samen zorgen deze mechanismen ervoor dat de bacterie zich zowel snel als langduriger kan beschermen tegen het antibioticum.

Resistentie mogelijk moeilijker op te sporen

Volgens de onderzoekers heeft de ontdekking ook gevolgen voor het begrijpen en opsporen van antibioticaresistentie.

Bij onderzoek naar resistentie wordt onder andere gekeken naar genetische veranderingen en de hoeveelheid porinekanalen die een bacterie produceert.

Het nieuwe onderzoek laat echter zien dat een bestaand kanaal ook kan worden geblokkeerd zonder dat het verdwijnt.

Daardoor kan een deel van deze verdedigingsmechanismen onopgemerkt blijven bij onderzoeksmethoden die uitsluitend kijken naar mutaties of de aanwezigheid van porines.

Mogelijke aanknopingspunten voor nieuwe behandelingen

De ontdekking roept de vraag op of ook andere ziekteverwekkende bacteriën over vergelijkbare eiwitten beschikken waarmee zij antibiotica snel kunnen buitensluiten.

Wanneer wetenschappers dergelijke eiwitten in de toekomst kunnen uitschakelen, zou dat mogelijk kunnen helpen om de werkzaamheid van bestaande antibiotica te herstellen.

Vooral bij infecties waarbij nog maar weinig effectieve antibiotica beschikbaar zijn, kan dit belangrijk zijn.

De onderzoekers benadrukken dat hiervoor aanvullend onderzoek nodig is. De studie beschrijft het moleculaire mechanisme achter de resistentie, maar levert nog geen nieuwe behandeling voor patiënten op.

De ontdekking laat zien dat bacteriën niet alleen resistent kunnen worden door antibiotica af te breken of hun doelwit te veranderen, maar ook door bestaande toegangskanalen vrijwel onmiddellijk af te sluiten.

Bron: Universiteit van Genève (UNIGE), 19 november 2026.

Wetenschappelijke publicatie: Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

DOI: 10.1073/pnas.2629125123

Onderzoek: https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2629125123